عنوان مقاله : ارقام و ژنتیک پسته ایران

اهمیت تنوع ژنتیکی پسته

پسته ایران دارای تنوع بسیار زیادی هستند که این تنوع نتیجه هزاران سال انتخاب طبیعی و مصنوعی در اقلیم ها و خاک های مختلف ایران است. استان کرمان به عنوان قطب اصلی تولید پسته در ایران، بیش از ۸۰ درصد تولید کشور را به خود اختصاص داده و میزبان بیشترین تنوع ارقام بومی این محصول است.

مطالعه تنوع ژنتیک پسته، نقش اساسی در بهبود ارقام پسته دارد. بعنوان مثال، تنوع ژنتیکی باعث می شود یک رقم به گرما مقاوم شود و رقمی دیگر به شوری. تحت این شرایط با شناسایی عامل ژنتیکی می توان ارقام جدیدی ایجاد کرد که به انواع تنش های مد نظر مقاوم باشند. با توجه به چالش های مختلفی همچون تغییرات اقلیمی، کمبود آب، آلودگی های محیطی و افزایش جمعیت جهان، نیاز به توسعه ارقام بهبود یافته با عملکرد بالا و مقاومت به تنش های زیستی و غیرزیستی امری تلقی می شود.

در بهبود، مقاومت یا حساسیت هر گیاه زراعی و باغبانی به پسته یک عامل ژنتیکی موثر و دخیل است

معرفی ارقام بومی و اصلاح شده 

ارقام بومی استان کرمان

ارقام پسته ایران در استان کرمان شامل طیف وسیعی از ژنوتیپ های بومی می شوند که هر کدام ویژگی های منحصر به فردی دارند. مهمترین این ارقام عبارتند از:

احمد آقایی

نام این رقم از کاشف اولیه آن آقای احمد فروتن گرفته است و یکی از محبوبترین و پرطرفدارترین ارقام پسته ایران است. میوه پسته احمد آقایی دارای پوسته نازک و قابلیت شکستن آسان، مغز درشت و طعم مطبوع است. این رقم عمدتاً در مناطق نوق رفسنجان و سیرجان کشت می شود و از نظر تجاری بسیار ارزشمند است.

اکبری

رقم اکبری با میوه های درشت و طویل، یکی از ارقام صادراتی مهم به شمار میآید. این رقم دارای پوسته ضخیمتر نسبت به احمد آقایی بوده و مقاومت بالایی در برابر آفات و بیماری ها نشان می دهد. مغز پسته اکبری رنگ سبز متمایل به زرد و طعم خوشایند دارد.

کله قوچی

این رقم نام خود را از شکل متمایز میوه می‌گیرد که شباهت قابل توجهی به سر قوچ دارد. پسته کله قوچی دارای میوه های متوسط الی درشت با پوسته سفید و مغز سبز روشن است. این رقم مقاومت خوبی نسبت به شوری خاک دارد.

ارقام کمتر معروف

فندقی: رقمی با میوه های کوچک تا متوسط که نام آن از شباهت به فندق گرفته شده است. این رقم دارای درصد بالای خندان بوده و کیفیت مغز آن بسیار عالی است.
بادامی زرند: یکی از ارقام قدیمی و با کیفیت که در شهرستان زرند کشت می شود. این رقم دارای میوه طویل و مغز بادامی شکل است که طعم فوق العاده ای دارد.

چندین رقم مهم و شناخته شده پسته که بخش عمده تولید پسته در کشور را پوشش می دهند

رقم های بومی سایر استان ها

قزوینی: رقم بومی استان قزوین که تطابق خوبی با اقلیم سردتر دارد. این رقم دارای مقاومت بالا به سرما بوده و برای کشت در مناطق شمالی کشور مناسب است.
ممتاز: رقمی با کیفیت بالا که در نواحی مختلف ایران کشت می شود و دارای ویژگی های ارزشمند تجاری است.
اوحدی: یکی از ارقام قدیمی که هنوز هم در برخی مناطق کشت می شود و دارای خصوصیات منحصر به فردی است.

ارقام اصلاح شده و هیبریدها

در دهه های اخیر، محققان با استفاده از تکنیک های اصلاح نژاد، ارقام جدیدی را توسعه داده اند که ترکیبی از ویژگی های مطلوب ارقام مختلف هستند. این ارقام اصلاح شده عملکرد بالاتر، مقاومت بیشتر به بیماری ها و تنش های محیطی، و کیفیت بهتر دارند. یکی از این ارقام، پایه UCB-1 است که می تواند در شرایط با رطوبت کافی به سرعت رشد کند.

ژنوتیپ های وحشی و اهمیت آن ها

ژنوتیپ های وحشی پسته که در نقاط مختلف ایران یافت می شوند، منبع ارزشمندی از ژن های مفید محسوب می شوند. این ژنوتیپ های وحشی معمولاً دارای مقاومت بالایی نسبت به تنش های زیستی و غیرزیستی هستند.

عوامل چالش برانگیز انتخاب ژنتیکی

بیماری های مهم

با انتخاب رقم های مقاوم به بیماری های مهم و عامل موثر در این تنوع ژنتیکی پسته، می توان هزینه های سموم را کاهش و به سوی کشاورز ارگانیک حرکت کرد. دو بیماری مهم پسته عبارتند از:

گموز: یکی از مهمترین بیماری های قارچی پسته که باعث خشکیدگی شاخه ها و کاهش شدید عملکرد می شود. شناسایی ژن های مقاومت به این بیماری، اولویت اصلی محققان است.
پوسیدگی طوقه و ریشه: بیماری ناشی از قارچ فیتوفترا که در شرایط رطوبت بالا و زهکشی ضعیف رخ می دهد. توسعه ارقام مقاوم به این بیماری از طریق استفاده از پایه های مقاوم و اصلاح نژاد انجام می شود.

باغ پسته که با رقم مناسب با ویژگی های ژنتیکی مناسب در یک موقعیت مناسب کاشته شده است

تنش های محیطی

تنش های محیطی نیز عامل مهم دیگری هستند که علاوه بر افزایش هزینه ها، مشکلاتی را نیز در تولید به دنبال دارند و می توانند میزان تولید را بطور قابل ملاحظه ای کاهش دهند. مهمترین این تنش ها که باید جهت تنوع ژنتیکی پسته مورد مطالعه قرار گیرند عبارتند از:

تنش خشکی: با توجه به کمبود آب در ایران، توسعه ارقام مقاوم به خشکی از اولویت های اصلی اصلاح نژاد پسته است. ژنوتیپ های وحشی منبع مناسبی برای ژن های مقاومت به خشکی هستند.
تنش شوری: در مناطقی که آب آبیاری دارای شوری بالا است، نیاز به ارقام متحمل به شوری احساس می شود.
سرما تنش سرما: برای گسترش کشت پسته به مناطق سردسیرتر، توسعه ارقام مقاوم به ضروری است.

نتیجه گیری

ارقام پسته ایران دارای تنوع ژنتیکی فوق العاده ای هستند که نتیجه هزاران سال انتخاب و تطبیق با شرایط محیطی مختلف است. مطالعات ژنتیکی مولکولی نشان داده اند که این تنوع در ژنوتیپ های وحشی بیشتر از ارقام تجاری است. با توجه به چالش های پیش رو شامل تغییرات اقلیمی، کمبود آب، و افزایش جمعیت با جهان، باید ارقام دارای صفات مناسب را توسعه دهیم.

به همین منظور توصیه می شود که حفاظت و نگهداری از ارقام قدیمی و ژنوتیپ های وحشی در دستور کار نه تنها محققان، بلکه کشاورزان قرار گیرد. سپس برنامه های اصلاح نژاد مشارکتی بین مراکز تحقیقاتی و کشاورزان طرح ریزی و اجرایی شود تا ارقام با ارزشی تولید شوند.

نوشته های مرتبط

کاشت و پرورش پسته

مدیریت خاک و تغذیه درخت پسته

مدیریت آب باغات پسته

بیوشیمی و فیزیولوزی پسته